ĐẠC NGỰA LÀ GÌ

Đoàn Lê GiangVăn học tập Việt Nam18 tháng 2 2009Lượt xem: 34048

Vấn đề văn bản Bài ca bất tỉnh nhân sự ngưởng của Nguyễn Công Trứ


*

 

I. “ĐẠC NGỰA BÒ VÀNG” LÀ CHUYỆN CÓ THẬT VÀ DIỄN RA Ở NGAY tởm ĐÔ

Uy Viễn tướng mạo công Nguyễn Công Trứ được đơn vị soạn tuồng, bên thơ Đào Tấn yêu dấu đặt mang đến biệt danh là “Hoàng Độc Thi Nhân” (nhà thơ cưỡi trườn vàng). Fan đời vẫn ca ngợi giai thoại thế Thượng Trứ sau khi về hưu, đi đâu cũng thường xuyên cưỡi con bò dòng vàng, đeo nhạc ngựa, sau lỗ đít bò có đeo mẫu mo cau, ai hỏi thì cầm kêu là nhằm “che miệng cố kỉnh gian”. Trong bài bác thơ lừng danh làm sau thời điểm về hưu của cầm là bài xích ca bất tỉnh nhân sự ngưởng cũng có thể có nhắc mang lại chuyện cưỡi bò:

ngoài hành tinh nội mạc phi phận sự,

Ông Hy Văn tài cỗ đã vào lồng,

lúc Thủ khoa, lúc Tham tán, lúc Tổng đốc Đông,

có thao lược đã yêu cầu tay bất tỉnh nhân sự ngưởng.

Bạn đang xem: Đạc ngựa là gì

cơ hội bình tây cờ đại tướng,

Có lúc trở về Phủ doãn thừa Thiên.

Đô môn giải tổ bỏ ra niên,

Đạc con ngữa bò quà đeo ngất xỉu ngưởng…

Bài thơ là bạn dạng tổng kết cuộc đời Nguyễn Công Trứ, biểu hiện rõ được vai trung phong lý, tính phương pháp của Cụ, phải từ nhiều trong năm này nó vẫn được chuyển vào các tuyển tập về Nguyễn Công Trứ cùng cả sách giáo khoa đa dạng trung học.

Thế nhưng tất cả phải biệt danh “Hoàng Độc Thi Nhân”, cũng giống như câu thơ “Đô môn giải tổ đưa ra niên/ Đạc ngựa chiến bò quà đeo chết giả ngưởng” là thêm với giai thoại cưỡi trườn ở quê không? thực ra câu thơ ấy giả dụ dịch theo như đúng ngữ pháp Hán văn thì yêu cầu hiểu là: Vào năm / vào khoảng cởi dây ấn từ quan tiền ở gớm đô, thì ta cưỡi con bò xoàn đeo lục lạc ngựa bất tỉnh nhân sự ngưởng đi ra.

Thế nhưng những sách tất cả bài này lại không giải thích như vậy.

Trước không còn là sách giáo khoa Văn 11 hiện tại hành (sách chỉnh lý hợp tốt nhất năm 2000 của NXB Giáo dục). Chú thích 9 sách này viết: “Lúc về hưu ông thường cưỡi bò vàng tất cả đeo nhạc con ngữa (thiên hạ cưỡi ngựa, riêng rẽ Nguyễn Công Trứ cưỡi bò). Ông còn mang một mo cau buộc địa điểm đuôi trườn và nói để đậy miệng thay gian” (<1>)

Không vừa lòng với lời phân tích và lý giải này, shop chúng tôi tìm mang lại cuốn Thơ văn Nguyễn Công Trứ của Trương chủ yếu (<2>), cuốn sách mối cung cấp của sách giáo khoa. Ở trang 142, giải thích cho câu trên, chú giải 7 viết: “Lúc về hưu trí, ông hay cưỡi bò vàng đeo nhạc ngựa”.

các tài liệu không giống về Nguyễn Công Trứ cũng viết tương tự:

Cuốn Hy Văn tướng công di truyện vì Hồng Liên Lê Xuân Giáo biên soạn, xuất phiên bản ở thành phố sài gòn năm 1973- một cuốn sách được coi là rất an toàn vì dựa vào những mối cung cấp tài liệu cội về Nguyễn Công Trứ, viết: “Hơn mười năm trong cảnh điền viên hưu dưỡng – từ 70 tuổi đến 81 tuổi – núm Ngộ Trai Nguyễn Công Trứ, cùng với một nhỏ bò chiếc vàng, mang lục lạc đồng như lục lạc ngựa, đi dạo khắp đó phía trên trong vùng tỉnh nghệ an và Hà Tĩnh mỗi lúc tạm biệt chùa Cảm Sơn”(<3>).

Tổng tập văn học vn tập 16 xuất bạn dạng năm 1997 cũng không tồn tại cách lý giải nào thuyết phục hơn, lúc viết rằng: “Về quê ngủ ngơi, ông thường cưỡi trườn vàng, cổ bò cho treo nhạc ngựa, đi du lịch thăm thú những nơi trong vùng”(<4>).

Sách Ngữ văn 10 (sách thí điểm) xuất bạn dạng năm 2003, bạn biên soạn cũng ghi chú theo những tài liệu trước: “Tương truyền ông về hưu, thường xuyên cưỡi bò vàng tất cả đeo nhạc ngựa, lại treo ở phần trên đuôi bò cái mo cau, nói là để bít miệng cầm gian”(<5>)

Như vậy những sách trên rất nhiều thống tốt nhất với nhau mang lại rằng: vấn đề Nguyễn Công Trứ cưỡi bò vàng là chuyện làm việc quê, sau khi đã rời vứt Kinh đô rồi chứ không phải ở ngay ghê đô. Vậy thì tại sao trong Bài ca ngất ngưởng, Nguyễn Công Trứ lại viết: Vào năm/ vào tầm cởi dây ấn từ quan liêu ở tởm đô, thì ta cưỡi bé bò kim cương đeo lục lạc ngựa bất tỉnh nhân sự ngưởng đi ra? Nhà phân tích Trần Thị Băng Thanh trong bài viết Bài ca bất tỉnh ngưởng- lời tuyên ngôn(<6>) đang hiểu quả thật thế, nhưng không đưa được tài liệu như thế nào để chứng minh cho phương pháp hiểu của bản thân và cải chủ yếu lại cách hiểu nhầm trước đó.

như mong muốn tôi được mang lại biết: vào một tập gia phả ghi chép về Nguyễn Công Trứ (<7>), gồm đăng thơ viết về sự kiện Nguyễn Công Trứ cưỡi trườn từ kinh kì về quê. Đó là tập sách Hán Nôm Gia phả tập biên, ký hiệu VHc 02867 (Thư viện Hán Nôm) trong các số ấy có chép một chùm thơ anh em tặng Nguyễn Công Trứ lúc ông về hưu:

thứ 1 là bài xích thơ của Giang Văn Hiển, gớm kỳ ngự sử:

Thất thập lão ông đắc giải trâm,

Lao lao thân ráng tiếu thăng trầm.

Hoàng kim tán tận khinh thường thừa độc,

Bạch làng quy lai hảo viện cầm.

Thưởng cúc cố viên đồng nguyệt ngọa,

Phần mùi hương sơn viện đối thiền ngâm.

Đô môn hoãn bộ tần hồi thủ,

Vị hữu khu khu luyến khuyết tâm.

Dịch nghĩa:

Ông lão bảy mươi được toá trâm về nghỉ,

Cười cho 1 đời với bao gian truân chìm nổi.

bạc vàng quăng quật bỏ, tiêu đi hết, ông thanh thanh cưỡi bò về quê,

Quê nghèo cù về, vui với bầy ca.

vườn cũ nhìn hoa, cùng đồng đội nằm dưới trăng,

miếu núi đốt hương, dìm thơ cùng với sư già.

bong khỏi cổng gớm thành thong thả, nhiều lần xoay đầu lại,

do còn lòng mến chúa khư khư ko nguôi.

Dịch thơ:

Ông lão bảy mươi được quăng quật trâm,

Cười đến thân thế đầy đủ thăng trầm.

sống lưng bò thơi thảnh không kim cương bạc,

Quê cũ sum họp với sắt cầm.

Lối cúc vườn cửa xưa cùng thưởng nguyệt,

Làn hương chùa núi khúc thơ ngâm.

đế đô nhẹ những bước đầu tiên trông lại,

Còn chút lòng son: trung ái tâm.

Đ.L.G dịch

mẫu thơ thứ tía cho ta biết: Nguyễn Công Trứ vẫn vứt bỏ hết vàng bạc, thanh thanh cưỡi trên sườn lưng bò bong khỏi Kinh đô. Bài thơ này vào tập tư liệu của Lê Xuân Giáo (đã nói ở trên) cũng có, tuy tất cả khác ở hai câu kết (<8>). Về bài toán cưỡi bò, Lê Xuân Giáo lại ghi chú cho sai lầm đi: “Lúc về hưu, rứa Nguyễn Công Trứ giỏi cưỡi nhỏ bò chiếc vàng đi ngao du sơn thủy” (sđd, tr.45).

Sở dĩ dám khẳng định chú thích như thế là không nên lạc, vì cửa hàng chúng tôi căn cứ vào bài xích thơ khác nữa cũng trực thuộc chùm thơ bằng hữu tặng Nguyễn Công Trứ lúc ông về hưu vẫn nói ngơi nghỉ trên. Đó là bài thơ của Ngô Bỉnh Đức, án gần kề sứ Hải Dương. Bài bác thơ nói rõ việc Nguyễn Công Trứ cưỡi bò thoát khỏi Kinh đô là chuyện bao gồm thật, cùng sự kiện đó đã gây một cú “sốc” đối với dân ghê kỳ: bọn họ đổ xô ra coi quan bao phủ doãn cưỡi trườn về quê. Bài xích thơ ấy như sau:

Hoàng độc nhất tiên đình bắc khứ,

Đô nhân tranh khán demo ông hồi.

Khởi tri lịch lạc điên kỳ giả,

Tằng bão vinh khô đắc táng lai.

Hồng Lĩnh tây bàn tô tự chướng,

Lam Giang đông chú thủy như lôi.

hoàn danh bị phúc giang hồ lão,

Trường thuyết quân ân sủng dị tài.

Dịch nghĩa:

trườn vàng một roi bong khỏi trạm nhưng mà về bắc,

Dân kinh thành tranh nhau coi ông này về quê.

Há hiểu được một con bạn chìm nổi lên xuống những lần,

Là fan từng ôm nhiều vinh nhục, được mất.

Núi Hồng vây làm việc phía Tây như bức bình phong,

Sông Lam chảy về Đông ào ào như sấm.

Danh với phúc phần đa hoàn toàn, giờ thay đổi ông lão vị trí sông hồ,

tín đồ đời cứ truyền mãi chuyện ơn vua biết quý kẻ tài năng lạ.

Dịch thơ:

Bò quà nhẹ quất ông về Bắc,

Dân bọn chúng ra coi chật đế kinh.

Há biết một đời bao được mất,

giỏi chăng thân thế phần lớn hư vinh.

Về đông Lam Thủy gầm như sấm,

Quê cũ Hồng tô dựng tấm bình.

Danh - phúc vẹn toàn, nay sảng khoái,

Biết sử dụng tài lạ- chúa hiền minh.

Xem thêm: Những Nguyên Nhân Nào Làm Cho Kinh Tế Các Nước Mĩ Latinh Phát Triển Không Ổn Định

Đ.L.G dịch

do vậy đã rõ.

Năm 1846 Nguyễn Công Trứ được thăng làm che thừa bao phủ Thừa Thiên (chức quan lại hành chính đứng số hai ở che Thừa Thiên). Năm 1847 được thăng Thự đậy doãn lấp Thừa Thiên (chức quan tiên phong phủ thừa Thiên; Thự đậy doãn là Quyền đậy doãn). Đã 70 tuổi, Nguyễn Công Trứ dưng sớ xin về hưu mà lại không được chấp nhận. Năm 1848, từ Đức năm thứ nhất, Nguyễn Công Trứ lại dưng sớ xin về. Vua mang đến thực thụ chức che doãn thừa Thiên và đồng ý cho về hưu. Nguyễn Công Trứ cưỡi bò từ kinh đô về quê. Dân kinh kỳ đổ ra coi quan che doãn về quê theo kiểu quái lạ chưa từng tất cả xưa nay.

hành động ấy là 1 trong sự thách thức đối với hệ thống quan tiền lại bất tài, thối nát vày tham nhũng của triều Nguyễn bấy giờ. Hồi đó Mã Viện đi chinh chiến phương Nam, lúc trở về chở đầy xe cộ ý dĩ (bo bo), bị tín đồ ta truyền tai nhau nhau là xe tiến thưởng ngọc. Nguyễn Công Trứ không muốn bị thế gian đàm tiếu, bị đàn nịnh thần nhân thời cơ này xui xiểm rằng quan bao phủ doãn Nguyễn Công Trứ mang nhiều vàng bạc bẽo về quê sau tía chục năm có tác dụng quan.

hành vi ấy cũng xác minh Nguyễn Công Trứ không hề luyến tiếc gì hư vinh nhưng mà triều đình mang lại. Có tác dụng quan xong, ông không cưỡi chiến mã nữa, vì ngựa chiến là con vật của “công vụ”, của triều đình, đi ngựa là biểu tượng của quyền lực tối cao hay quyền quý cao sang. Ni về nghỉ, ông cưỡi bò- bé vật thông thường của làng quê, như 1 lão nông, như bạn chăn bò bao gồm hiệu.

Nói bắt lại, qua bài bác thơ của Giang Văn Hiển, ghê kỳ ngự sử, cùng nhất là bài của Ngô Bỉnh Đức, án cạnh bên sứ Hải Dương, chúng ta có thể hiểu thông câu thơ trong Bài ca bất tỉnh ngưởng, va rất có thể đính chính được bí quyết hiểu sai lạc trong sách giáo khoa hiện hành cũng như thí điểm, vào Tổng tập văn học Việt Nam và các tuyển tập thơ về Nguyễn Công Trứ. Ngay cả cái biệt danh “Hoàng Độc Thi Nhân” cũng chưa hẳn chủ yếu nói tới giai đoạn ở quê nhà của Nguyễn Công Trứ mà đó là nói về hành vi cưỡi quăng quật ở ngay khiếp đô, vì hành vi như thế bắt đầu gây ấn tượng mạnh mẽ, mới thực sự là ngất ngưởng.

II. VĂN BẢN BÀI CA NGẤT NGƯỞNG

Bài ca bất tỉnh nhân sự ngưởng được đưa vào phần nhiều các tập sách về Nguyễn Công Trứ. Bình thường quy lại trường đoản cú trước tới thời điểm này bài thơ này có hai dị bản. Kề bên đó, trong Gia phả tập biên đã nói sống trên cũng có thể có một dị bản nữa, như vậy tổng cộng là có bố dị bản. Dưới đây công ty chúng tôi xin ra mắt văn phiên bản Bài ca bất tỉnh ngưởng trong Gia phả tập biên, đồng thời thực hiện so sánh cùng với hai bạn dạng hiện hành để review giá trị của từng văn bản. Để tiện trình diễn xin quy cầu như sau:

- bạn dạng A: phiên bản Bài ca ngất ngưởng trong Gia phả tập biên, ký kết hiệu VHc 02867 (Thư viện Hán Nôm) mà công ty chúng tôi đã ra mắt ở phần trên. Phiên bản này được sử dụng làm bản trục.

- phiên bản B: bạn dạng Bài ca ngất xỉu ngưởng trong Văn bầy bảo giám của nai lưng Trung Viên (<9>). Bản này cũng tương tự như với phiên bản trong Việt nam giới ca trù biên khảo của Đỗ Đoàn Bằng, Đỗ Trọng Huề (<10>), chắc chắn là Việt nam giới ca trù biên khảo sử dụng văn bạn dạng Văn đàn bảo giám hoặc thuộc lấy xuất phát từ 1 nguồn.

- bạn dạng C: Thơ văn Nguyễn Công Trứ của Trương chủ yếu (sđd, tr.141-142). Bạn dạng này cũng khá được sử dụng vào Tổng tập văn học tập VN tập 16, Nguyễn Công Trứ- tác giả, tác phẩm, giai thoại do Nguyễn Viết Ngoạn biên soạn(<11>), sách giáo khoa Văn 11 hiện nay hành (hợp tốt nhất chỉnh lý năm 2000), Ngữ văn 10 (sách giáo khoa thí điểm)…

Sau phía trên là phiên bản Bài ca ngất ngưởng trong Gia phả tập biên (ký hiệu VHc 02867)- bản A:

thiên hà nội mạc phi phận sự,

Ông Hy Văn tài cỗ đã vào lồng,

lúc Thủ khoa, lúc Tham tán, khi Tổng đốc Đông,

tất cả thao lược đã cần tay ngất xỉu ngưởng.

dịp Bình Tây cờ đại tướng tá (a),

Có lúc về Phủ doãn quá Thiên,

Đô môn giải tổ đưa ra niên,

Nhạc (b) ngựa bò kim cương đeo ngất xỉu ngưởng.

kìa núi nọ phau phau mây trắng,

Tay tìm cung mà bắt buộc dáng(c) từ bỏ bi,

Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì,

Bụt cũng nực cười cợt ông bất tỉnh nhân sự ngưởng.

Được mất dương dương fan tái thượng (d),

Khen chê phơi cút trận thu phong (e),

lúc thơ khi rượu lúc cắc tùng(f),

ko Bụt(g) ko Tiên không vướng tục.

Không(h) Trái, Nhạc(i) cũng phường Mai Phúc(j),

Nghĩa vua tôi mang lại vẹn đạo sơ chung,

vào triều ai bất tỉnh ngưởng như ông(k).

(Công ký kết quy hưu, lư vu Cảm đánh tự thời tác, nghĩa là:  Ông sẽ về hưu, làm nhà ở cạnh chùa Cảm Sơn nhưng mà làm ra)

Về nhan đề, đa phần đều ghi là Bài ca ngất xỉu ngưởng, nhưng bạn dạng B chỉ có “Ngất ngưởng”. Bạn dạng A không có nhan đề.

(a) phiên bản B: Lúc Bình Tây cầm cờ đại tướng; Bản C giống phiên bản A. Bạn dạng B có vẻ thuận tai dễ dàng hát hơn vì nó là câu thất ngôn, trong những lúc đó bản A và C lại “đảo phách” bằng câu lục ngôn.

(b) phiên bản B, C: “Đạc”. “Đạc” giỏi “nhạc” không khác về ý nghĩa, dẫu vậy nếu nói về đồ vật dụng treo sinh hoạt cổ chiến mã thì “đạc” đúng chuẩn hơn.

(c) bản B: “dáng”, Bản C: “dạng”. Thực chất ở phía trên chỉ là một trong chữ Nôm, nhưng được phiên âm khác nhau. Công ty chúng tôi cho rằng là chữ Nôm thì nên cần phiên là “dáng” như bạn dạng B thì hợp lí hơn..

(d) phiên bản B: “người thái thượng”, bạn dạng C giống bản A. Cửa hàng chúng tôi cho rằng “người tái thượng”- người trên ải, đem từ tích “Tái ông thất mã” phù hợp hơn là “Thái thượng”. “Thái thượng” phát âm theo nghĩa là “thái cổ” tốt “Thái Thượng Lão Quân” các không đúng vì tuy nhiên về nghĩa không tồn tại gì không giống với “tái thượng”, nhưng mà về bề ngoài thì không nhiều người gọi “Thái thượng” vắt cho “Thái cổ” tốt “Thái thượng lão quân cả”.

(e) phiên bản B, C: “ngọn đông phong”. Phiên bản B, C tốt hơn phiên bản A (trận thu phong) vị trận thu phong vừa có vẻ như mạnh lại có cảm giác buồn chứ không hề phơi phắn được.

(f) bản B, C: “Khi ca khi tửu lúc cắc khi tùng” dường như thuận tai, dễ dàng hát hơn bản A “Khi thơ khi rượu cơ hội cắc tùng”.

(g) bạn dạng B, C: “Không Phật”. Bản A: “Bụt” nghe bình dân hơn, nhưng dường như chỉ nhân vật cụ thể chứ chưa phải tôn giáo.

(h) phiên bản B, C: “Chẳng” thuận tai hơn bản A là “Không

(i) bản B: “Hàn, Nhạc”, bản C: “Trái, Nhạc”.

(j) bản B: “Mai Phúc”, bản C: “Hàn, Phú

Gộp tầm thường cả (i), (j) lại thì:

Không Trái, Nhạc cũng phường Mai Phúc” (Bản A)

“Chẳng Hàn, Nhạc cũng phường Mai Phúc” (Bản B)

Chẳng Trái, Nhạc cũng phường Hàn, Phú” (Bản C)

bản nào hợp lý hơn?

Hàn, Nhạc là Hàn Kỳ, Nhạc Phi là đầy đủ danh thần, danh tướng mạo hạng độc nhất vô nhị đời Tống. Trái là Trái Tuân, danh thần đời Hán. Mai Phúc là danh nho và ẩn sĩ đời Hán(<12>).

Như vậy về ý nghĩa:

- bạn dạng B gồm vẻ hợp lý hơn cả, vì chưng ý của chính nó là: Chẳng có tác dụng được danh thần, danh tướng tá như Hàn Kỳ, Nhạc Phi thì cũng có tác dụng được danh nho và ẩn sĩ như Mai Phúc, như vậy tương đối thông suốt.

- bạn dạng A thì ngoài vấn đề từ “Không” không hay bằng “Chẳng” thì còn kém hay hơn bản B vì chưng chữ “Trái, Nhạc”. Đó là danh thần, danh tướng nhì đời khác nhau: Hán cùng Tống.

- phiên bản C có vẻ như kém phù hợp nhất, vì: Hàn Kỳ, Phú bật là phần lớn danh thần hạng nhất của phòng Tống, cho nên vì vậy viết là: Chẳng làm cho được danh thần như Trái Tuân đời Hán, Nhạc Phi đời Tống thì cũng làm cho danh thần hạng nhất như Hàn Kỳ, Phú nhảy đời Tống, là chưa phù hợp lý.

Nhưng về hiệ tượng thì bạn dạng C dường như hay rộng cả, do Trái, Nhạc là nhị người, cơ mà Hàn, Phú cũng nhị người, có vẻ như cân đối. Trong lúc đó phiên bản A, B: “Mai Phúc”, chỉ là một trong người, cụ thể là không phẳng phiu bằng.

(k) phiên bản B: “Đời ai bất tỉnh nhân sự ngưởng như ông”. Ban C giống bản A (Trong triều ai bất tỉnh ngưởng như ông). Quy tắc của hòa hợp trong bài hát nói là cần lục ngôn, nên bạn dạng B (Việt phái mạnh ca trù biên khảo, Văn bầy bảo giám) là phải chăng nhất.

Kết luận:

Từ đa số phân tích như trên, rất có thể thấy rằng:

- bạn dạng A (bản Gia phả tập biên) là bản gần với nguyên tác nhất, nếu như không nói nó đó là nguyên tác, vị nó được chép trong Gia phả.

- bản B (Văn bầy bảo giám, việt nam ca trù biên khảo) chắc hẳn rằng được chép theo những văn phiên bản hát nói trong những sách ca trù, bởi vậy nó vẫn được fan hát sửa lại, cần đúng với quy tắc hát nói nhất..

- phiên bản C (Thơ văn Nguyễn Công Trứ của Trương Chính) là phiên bản suôn sẻ hơn cả, đôi khi cũng là bạn dạng được giữ hành rộng thoải mái nhất hiện nay nay. Cửa hàng chúng tôi nghĩ gồm lẽ bạn dạng này đã được dân gian sửa lại và không vứt bỏ cả chính tác giả nữa.

Vì vậy trong sách giáo khoa hay các tuyển tập thỏa thuận về ông có thể dùng dùng bạn dạng Bài ca bất tỉnh nhân sự ngưởng trong Thơ văn Nguyễn Công Trứ của Trương bao gồm (bản C), tuy vậy cũng nên có chú ưa thích thêm về văn bạn dạng của bài bác này để tín đồ đọc bao gồm cái nhìn toàn cục, rõ ràng hơn, không hề thiếu hơn. Riêng rẽ câu cuối cùng, theo quy tắc của thể hát nói, câu này khi nào cũng là câu lục ngôn, vì chưng vậy sử dụng thất ngôn như sách giáo khoa hiện nay (theo bạn dạng C) là ko đúng. Câu này phải là lục ngôn, phải dùng câu như phiên bản B (Văn bọn bảo giám, việt nam ca trù biên khảo) new đúng : “Đời ai chết giả ngưởng như ông”.